EMMANUEL KATZ MALARZ CODZIENNOŚCI ŻYDOWSKIEJ DIASPORY Nie sposób wyjaśnić fenomenu twórców École de Paris wykształconych w Wilnie. Mané-Katz odebrał edukację artystyczną w szkole rysunkowej Rosjanina Iwana Trutniewa (1911-12). W tym samym czasie studiowali tam Chaim Soutine, Michel Kikoïne oraz Pinchus Krémègne. Dzieła tych czterech malarzy stały się ważnym elementem dziedzictwa Szkoły Paryskiej. Ich wyróżnikiem są silna deformacja, gwałtowana ekspresja i drapieżność formy. Gdy paryscy „wilnianie” przedstawiali pejzaż czy figurę ludzką, nadawali im autonomiczną mowę. Mané-Katz, urodzony w rodzinie ortodoksyjnych Żydów w Krzemieńczuku, kilkudziesięciotysięcznym mieście w środkowej Ukrainie, po pobycie w Wilnie tworzył krótko w kijowskiej szkole Mykoły Muraszki – znanego ukraińskiego realisty i nieformalnego przywódcy „kijowskiej szkoły malarstwa”. Jeszcze przed dwudziestymi urodzinami artysta opuścił Europę Wschodnią i wyjechał do Paryża. Tak jak wielu przybyszów, uczęszczał do École des Beaux-Arts i studiował w klasie Fernanda Cormona, uznanego autora prac historycznych. We Francji wkroczył w krąg kosmopolitycznego środowiska Montparnasse’u i zawarł znajomość choćby z Pablem Picassem czy Markiem Chagallem. I wojna światowa przeszkodziła jego paryskiej karierze – nieprzyjęty do Legii Cudzoziemskiej, wyjechał do Rosji, gdzie od około 1915 uczył się w prywatnej pracowni rosyjskiego modernisty Mścisława Dobużyńskiego, członka stowarzyszenia „Mir iskusstwa” (Świat sztuki), którego członkowie od 1900 promowali w ojczyźnie awangardowe tendencje artystyczne. Dobużyński był jedną z najważniejszych postaci modernizmu w swym kraju, cenioną za ekspresyjne miejskie pejzaże. W twórczości Mané-Katza odbija się zarówno deformacja charakterystyczna dla dzieł Rosjanina, jak i tematyka związana ze krajobrazem zurbanizowanym. Malarz, mimo silnych związków z międzynarodowym życiem artystycznym, podnosił w swojej twórczości motywy lokalne. Swoje wczesne prace eksponował na wystawie Żydowskiego Towarzystwa dla Rozwoju Sztuki w Moskwie, a 1917, w czasie rewolucji październikowej, powrócił do Krzemieńczuka. Obyczaje, postaci i krajobraz rodzinnego sztetla stanowiły dla Mané-Katza niewyczerpane źródło inspiracji przez całe życie. W latach 1918- 19 wykładał w Instytucie Artystycznym w Charkowie. Na terenie Ukrainy pozostawał do początku lat. 20 XX wieku, kiedy to po pobycie w Berlinie (1921) przybył znowu do Paryża, gdzie pozostał na stałe. „Bosy chłopiec siedzący na łące” stanowi przykład figuratywnego malarstwa Emmanuela Mané-Katza. Kompozycja obrazu ma charakter kameralny, skupiony na postaci dziecka przedstawionego frontalnie, w pozycji siedzącej, z podkurczonymi nogami. Chłopiec, ubrany w ciemny płaszcz i szeroki kapelusz, ukazany został na tle uproszczonego pejzażu – drewnianego płotu i fragmentu trawy. Otoczenie potraktowane jest syntetycznie jako zespół zgaszonych, ziemistych plam barwnych, które wydobywają sylwetkę modela i kierują uwagę widza ku jego twarzy. Mané-Katz operuje szeroką, dynamiczną plamą i wyrazistym konturem. Faktura farby jest miejscami gęsta, nakładana energicznym, niekiedy nerwowym pociągnięciem pędzla. Dominują przytłumione brązy, zielenie i szarości, skontrastowane z cieplejszymi tonami skóry. Bosą stopę artysta wysuwa na pierwszy plan, nadając jej niemal rzeźbiarską wagę i podkreślając materialność przedstawienia. Najsilniejszym akcentem kompozycji pozostaje twarz chłopca – rozświetlona, o szerokim, niemal figlarnym uśmiechu. Ekspresyjnie uproszczone rysy, wyraźnie zaznaczone oczy i modelunek światłocieniowy nadają postaci indywidualny charakter. Uśmiech kontrastuje z surowością otoczenia, wprowadzając nutę spontaniczności i żywiołowości. Obraz wpisuje się w zainteresowanie Mané-Katza tematyką dzieciństwa i postaci ludowych, często obecnych w jego dorobku obok scen rodzajowych, muzykantów czy przedstawień o charakterze religijnym. Artysta nie idealizuje modela – ukazuje go w sposób bezpośredni, z zachowaniem ekspresyjnej deformacji, która służy intensyfikacji wyrazu. „Bosy chłopiec siedzący na łące” jest przykładem dojrzałego malarstwa figuratywnego Mané-Katza, w którym syntetyczna forma i silny ładunek emocjonalny łączą się w spójną, sugestywną wizję. Dzieło to potwierdza charakterystyczny dla artysty sposób budowania postaci – poprzez zdecydowany gest malarski, nasyconą fakturę i koncentrację na psychologicznym wyrazie modela.