TWÓRCZOŚĆ PORTRETOWA WOJCIECHA KOSSAKA „Wojtek maluje na dobre i wielkie ma zamiłowanie do sztuki, zdaje się, że nie zechce być czym innym, jak artystą”. Kazimierz Olszański, Wojciech Kossak, Wrocław [et al.] 1976, s. 6 Wojciech Kossak urodził się w Paryżu w noc sylwestrową 31 grudnia 1856 roku. Był synem Juliusza Kossaka, seniora rodu malarzy i Zofii z Gałczyńskich. Już od najmłodszych lat Wojciech należał do środowiska malarzy nie tylko ze względu na ojca, ale z uwagi na fakt, że jego ojcem chrzestnym został Horacy Vernet – francuski malarz i grafik, po którym zresztą otrzymał drugie imię. Wychowany w atmosferze kultu tradycji i historii, od wczesnych lat przejawiał talent do realistycznego przedstawiania postaci. Studiował w Krakowie, Monachium i Paryżu, co ukształtowało jego akademicki, precyzyjny styl. W roku 1871 uczęszczał do Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie kształcił się pod okiem Władysława Łuszczkiewicza, następnie w 1873 roku wyjechał na dalszą naukę do Monachium, gdzie zetknął się z grupą polskich artystów – emigrantów z Józefem Brandtem na czele. Naukę w Monachium przerwał mu obowiązek służby w wojsku austriackim. W 1876 roku służył jako ochotnik w krakowskim pułku ułanów. Przebywanie w wojsku miało poniekąd dobroczynny wpływ na Wojciecha Kossaka, gdyż to właśnie wtedy ugruntował swoje artystyczne upodobania i związał się na długie lata z tematyką historyczno-batalistyczną. Po służbie wojskowej w 1877 roku Kossak udał się na pięcioletnie studia artystyczne do Paryża, gdzie sumiennie kształcił się pod okiem Leona Bonnata i Aleksandra Cabanela. Okres paryski to okres portretowy w twórczości Wojciecha Kossaka. Wtedy spod jego pędzla wychodzą liczne autoportrety, jak chociażby Autoportret w mundurze ułańskim, prezentowany na Salonie paryskim w 1878 roku. Portrety były dla Kossaka przestrzenią do bardziej osobistej wypowiedzi. Kossak portretował arystokrację, wojskowych, polityków, a także członków własnej rodziny. Wśród najsłynniejszych sportretowanych przez Kossaka postaci znalazł się Józef Piłsudski, którego wizerunki – często konne – utrwalały legendę wodza i symbol odrodzonej Rzeczypospolitej. Marszałek przedstawiany był z godnością, w skupieniu, na tle pejzażu sugerującego historyczną misję. Portret stawał się tu narzędziem budowania państwowej tożsamości. Paradoksalnie, artysta malował również władców obcych mocarstw, m.in. Wilhelm II. Praca na dworze cesarskim w Berlinie przyniosła mu uznanie i finansową stabilizację. Portrety Wilhelma II czy niemieckich generałów ukazują kunszt malarza w oddaniu detalu munduru, odznaczeń i dumnej postawy – bez względu na polityczne konteksty. Szczególne miejsce w jego twórczości zajmują jednak portrety ułanów i oficerów kawalerii. To w nich najpełniej objawia się fascynacja artysty koniem jako niemal równorzędnym bohaterem obrazu. Zwierzę nie stanowi tła – jest symbolem siły, wolności i narodowej tradycji. Choć Kossak pozostawał wierny akademickiemu realizmowi, potrafił subtelnie oddać charakter modela. Twarze jego bohaterów są wyraziste, często skupione, o przenikliwym spojrzeniu. Ważnym aspektem jego pracy była umiejętność operowania światłem, którą opanował podczas studiów w Paryżu. Naturalizm wzbogacał zdobyczami impresjonizmu, pozostając wiernym rzeczywistości dzięki licznym fotografiom, które wykorzystywał przy pracy. Prezentowany w katalogu, monumentalnych rozmiarów portret podchorążego Jerzego Gerlicza przy koniu jest znakomitym przykładem reprezentacyjnego malarstwa portretowego. Wojciech Kossak na równi traktuje tutaj zarówno postać jak i konia, tworząc z nich spójną całość. Portret utrzymany jest w duchu akademickiego realizmu. Jest to jeden z wielu portretów ułańskich w twórczości artysty. Były tworzone na zamówienie, ofiarowywane jako prezenty, a Kossak spędzał wiele godzin doprecyzowując charakter modela tak, aby jak najwierniej oddać ideę portretu. Nawet w malarstwie tego typu artysta przywiązywał do spójności tła z całym przedstawieniem. Złociste i zielone tony liści kontrastują z chłodną bielą końskiej sierści oraz stonowaną barwą munduru. Światło rozproszone jest miękko, modelując formy bez gwałtownych kontrastów, co nadaje scenie elegancji i harmonii. Portret ten jest zatem przykładem wszystkich artystycznych osiągnięć Wojciecha Kossaka. Akademizmu, naturalizmu, realizmu i gry światła, których artysta z zapałem uczył się podczas artystycznych studiów począwszy od Krakowa, przez Monachium aż po Paryż.